Waarom blijven we hangen bij de simpelste klusjes, terwijl eindeloos op onze telefoon scrollen moeiteloos voelt?

Neurowetenschappers zeggen dat een verborgen rem daar de oorzaak van kan zijn.

Nieuw onderzoek suggereert dat het brein een ingebouwde ‘motivatie-rem’ heeft die ons vertraagt telkens wanneer een taak onaangenaam, riskant of stressvol aanvoelt, zelfs als de beloning exact hetzelfde blijft. Begrijpen hoe die rem werkt, zou behandelingen kunnen veranderen voor het ernstige gebrek aan motivatie dat voorkomt bij aandoeningen zoals depressie, schizofrenie en de ziekte van Parkinson.

Een verborgen obstakel tussen intentie en actie

Iedereen kent het gevoel: de e-mail die je blijft uitstellen, het telefoontje dat je voor je uitschuift, het papierwerk dat je “later wel doet”. Voor de meesten is dit klassieke procrastinatie. In klinische context bestaat er echter een extremere variant met een naam: avolitie, ook wel abulie genoemd.

Avolitie is niet gewoon luiheid. Het is een bijna totale onmogelijkheid om acties op te starten of beslissingen te nemen, vooral wanneer ze als onaangenaam worden ervaren. Iemand kan er bijvoorbeeld niet toe komen om eenvoudige taken te beginnen, zoals een afspraak maken of terugbellen, zelfs als die persoon duidelijk begrijpt waarom het belangrijk is.

Avolitie is een diepgaande stilval van doelgericht gedrag, geen karakterfout of gebrek aan wilskracht.

Dit invaliderende symptoom komt vaak voor bij ernstige psychische en neurologische aandoeningen. Patiënten kunnen zich gevangen voelen: ze zien hun leven stilvallen terwijl ze op een bepaald niveau weten wat ze “zouden moeten” doen, maar zich niet in staat voelen om te beginnen.

De studie: wanneer een beloning een addertje onder het gras heeft

Een nieuwe studie in het tijdschrift Current Biology werpt licht op hoe het brein lage motivatie kan omzetten in een volwaardige blokkade om te handelen. Het onderzoeksteam werkte met makaken, waarvan de hersencircuits voor motivatie in veel opzichten lijken op die van mensen.

Ze trainden de dieren op twee versies van dezelfde taak:

• Versie 1: voer de taak uit, krijg een beloning.
• Versie 2: voer de taak uit, krijg dezelfde beloning, maar verdraag een irritante luchtpuf in het gezicht.

Er veranderde niets aan de grootte van de beloning, enkel de aanwezigheid van een kleine vorm van ongemak. Het gedrag van de dieren kantelde scherp. Wanneer de taak neutraal was, handelden ze snel. Wanneer de luchtpuf werd toegevoegd, aarzelden ze, stelden ze uit of haakten ze soms helemaal af.

Dezelfde beloning voelde veel minder “de moeite waard” zodra er een lichte aversieve prikkel aan werd toegevoegd.

Dit weerspiegelt alledaags menselijk gedrag: we vermijden taken vaak niet omdat ze geen opbrengst hebben, maar omdat ze verpakt zitten met stress, verveling of sociaal ongemak.

De motivatie-rem in het brein

De cruciale stap in de studie kwam toen onderzoekers tijdelijk een specifieke neurale verbinding verzwakten tussen twee diepe hersengebieden die motivatie reguleren: het ventrale striatum en het ventrale pallidum.

Deze gebieden maken deel uit van de belonings- en beslisnetwerken van het brein. Ze volgen waarde, kost en de benodigde inspanning voor verschillende opties. Toen het signaal dat deze gebieden verbindt werd gedempt, gebeurde er iets opvallends: de makaken werden veel bereidwilliger om de taak mét de onaangename luchtpuf toch uit te voeren.

Het circuit dat het ventrale striatum en het ventrale pallidum verbindt, lijkt te werken als een motivatie-rem, vooral wanneer een handeling aversief aanvoelt.

Met andere woorden: deze verbinding lijkt een “wacht even, dit kan onaangenaam worden”-boodschap te sturen. Wanneer dat signaal sterk is, blijft het dier hangen of vermijdt het de taak. Wanneer de verbinding verzwakt, daalt de tegenzin en zet het dier door.

Niet alleen gaan of stoppen, maar hoe hard je moet duwen

Deze rem is geen simpele aan/uit-schakelaar. De gegevens suggereren dat hij continu afweegt hoe onaangenaam een taak aanvoelt tegenover de verwachte beloning. Wanneer de ‘kost’-kant van de vergelijking overheerst, trekt de rem aan.

In het dagelijkse mensenleven kan dat zich vertalen in subtiele verschuivingen:

• Een lastige e-mail later beantwoorden, ook al heb je nu tijd.
• Fysiotherapie-oefeningen overslaan omdat ze pijn doen, hoewel je weet dat ze helpen.
• Sollicitaties uitstellen omdat de mogelijkheid van afwijzing te zwaar aanvoelt.

Voor de meeste mensen komt de rem los met voldoende prikkel of sociale druk. Voor mensen met avolitie lijkt het systeem ‘vast’ te staan, waardoor bijna elke onaangename taak onoverkomelijk voelt.

Toekomstige behandelingen: de rem lossen voor wie het nodig heeft

De nieuwe bevindingen geven wetenschappers een concreet doelwit: het circuit tussen ventraal striatum en ventraal pallidum. De auteurs van de studie suggereren dat clinici op een dag deze neurale verbinding mogelijk kunnen bijstellen bij mensen van wie de motivatie-rem vastzit op ‘vol’.

Mogelijke benaderingen zijn:

• Diepe hersenstimulatie (DBS), waarbij elektroden operatief worden ingeplant om gerichte elektrische pulsen toe te dienen aan specifieke hersengebieden.
• Niet-invasieve hersenstimulatie, zoals transcraniële magnetische stimulatie (TMS) of transcraniële gelijkstroomstimulatie (tDCS), die externe apparaten gebruiken om hersenactiviteit te moduleren.
• Nieuwe medicatie die gericht is op het bijsturen van de communicatie tussen deze gebieden via chemische boodschappers.

Gerichte therapieën zouden patiënten van wie het leven ‘bevriest’ door ernstig motivatiegebrek, op een dag kunnen helpen om weer te kunnen beginnen.

Onderzoekers benadrukken dat elke ingreep met extreme voorzichtigheid moet gebeuren. Een van de leidende wetenschappers, Ken-ichi Amemori, waarschuwt dat het te sterk verzwakken van de motivatie-rem averechts kan werken, waardoor mensen roekeloos worden of te veel aangetrokken raken tot risicovolle keuzes.

Te weinig rem kan even gevaarlijk zijn als te veel

Een fijn afgestelde rem helpt ons schadelijke of zinloze acties te vermijden. Als dat systeem te ver wordt teruggedraaid, kan iemand impulsief gaan handelen, directe beloningen najagen of duidelijke gevaren negeren.

Dat roept moeilijke vragen op: hoeveel risiconemen is aanvaardbaar in naam van “meer motivatie”? Wie beslist wanneer een brein te voorzichtig is, of net niet voorzichtig genoeg? Zulke ethische zorgen staan naast de wetenschappelijke uitdagingen.

Van klinische avolitie tot alledaagse uitstelgedrag

De studie focust op ernstige motivatieproblemen die gekoppeld zijn aan ziekten, maar werpt ook licht op gewoon uitstelgedrag. Hoewel huishoudelijke taken of administratie uitstellen geen medische stoornis is, kunnen vergelijkbare circuits op kleinere schaal betrokken zijn.

Wanneer je brein voorspelt dat een taak stressvol, saai of gênant zal zijn, kunnen het ventrale striatum en het ventrale pallidum de rem net genoeg aanzetten om je richting makkelijkere, prettigere opties te duwen: sociale media scrollen, nóg eens in de koelkast kijken, of je bureau opruimen in plaats van dat rapport te schrijven.

Situatie	Waarschijnlijke voorspelling van het brein	Resulterend gedrag
De tandarts bellen	Ongemak, mogelijk slecht nieuws	Het telefoontje uitstellen, denken: “Morgen doe ik het”
Een sollicitatie insturen	Inspanning, kans op afwijzing	Uren “onderzoek doen” in plaats van echt te solliciteren
Beginnen met sporten	Fysieke belasting, lichte pijn	Uitvluchten zoeken, beloven volgende week te starten

Weten dat er een lichamelijk circuit bij betrokken is, kan veranderen hoe mensen naar procrastinatie kijken. De weerstand die je voelt is niet puur luiheid; het is minstens deels een veiligheidssysteem dat de kost van ongemak verkeerd inschat.

Kernbegrippen achter de wetenschap

In dit onderzoek komen verschillende technische termen voor. Enkele zijn het waard om toe te lichten:

• Avolitie / abulie: een sterke vermindering van de drang om acties op te starten en vol te houden, zelfs wanneer iemand begrijpt wat er moet gebeuren.
• Ventrale striatum: een hersengebied dat beloningen evalueert, motivatie volgt en helpt beslissen welke doelen na te streven.
• Ventrale pallidum: een naburig gebied dat beweging, motivatie en emotionele reacties beïnvloedt, en fungeert als knooppunt in beloningscircuits.
• Diepe hersenstimulatie: een neurochirurgische techniek met geïmplanteerde elektroden om afwijkende activiteit in specifieke hersennetwerken bij te sturen.

Wat dit kan betekenen voor het dagelijkse leven

Hoewel therapieën die dit circuit gericht aanpakken nog veraf zijn, biedt het idee van een motivatie-rem praktische manieren om gewoontes te herdenken. Als je brein het ongemak van een taak overdrijft, kan zelfs een kleine verlaging van die voorspelde ‘pijn’ de rem losser zetten.

Eenvoudige strategieën kunnen de kosten-batenafweging verschuiven:

• Een klus opdelen in piepkleine stappen zodat elk deel minder intimiderend voelt.
• Een onaangename handeling koppelen aan een kleine beloning, zoals muziek of achteraf een koffie.
• Sociale verantwoordelijkheid inbouwen, zodat overslaan ook een sociale kost heeft.

Voor mensen met depressie, schizofrenie of Parkinson kan onderzoek naar dit circuit uiteindelijk leiden tot behandelingen die naast therapie, medicatie en sociale steun werken. Het doel is niet om iedereen in een non-stop toppresteerder te veranderen, maar om een werkbaar evenwicht te herstellen tussen voorzichtigheid en actie.

Onze hersenen lijken zo bedraad dat we aarzelen wanneer ongemak opdoemt, zelfs als een taak duidelijk de moeite waard is. De biologische wortels van die aarzeling begrijpen, kan helpen om te veranderen hoe de samenleving kijkt naar motivatie, verantwoordelijkheid en de fijne lijn tussen gezonde zelfbescherming en levensbeperkend vermijden.