Hoeveel landen zijn er in de wereld?

Van schoolatlassen tot politieke debatten: één simpele vraag duikt telkens weer op: hoeveel landen heeft onze planeet nu eigenlijk?

Vraag het aan een diplomaat, een voetbalfan en een jurist bij de VN hoeveel landen er bestaan, en je krijgt mogelijk drie verschillende antwoorden. Achter de ogenschijnlijk nette kaart met vlaggen schuilt een veranderlijk landschap van betwiste grenzen, bijzondere gebieden en politieke schemerzones die zelden netjes in schoolboekcategorieën passen.

Het beroemde cijfer 195 – en wat het eigenlijk betekent

De meeste mensen die het internationale nieuws volgen, hebben één antwoord gehoord: 195. Dat cijfer komt uit het VN-systeem en is een soort onofficiële wereldwijde referentie geworden.

195 is het vaakst geciteerde totaal: 193 VN-lidstaten plus 2 permanente waarnemersstaten, de Heilige Stoel (Vaticaan) en de Staat Palestina.

Het VN-lidmaatschap is het dichtst bij een “officiële club” van landen dat we hebben. Elk lid wordt erkend als soevereine staat en heeft een stem in de Algemene Vergadering. Het aantal begon in 1945 met slechts 51 oprichtende leden en groeide gestaag naarmate nieuwe staten ontstonden.

Toch laat zelfs die ogenschijnlijk precieze lijst bepaalde entiteiten buiten beschouwing die zich op veel vlakken als staten gedragen. Daar wordt tellen ingewikkeld.

Van rijken naar bijna 200 staten: een eeuw van versnippering

Om te begrijpen waarom het aantal landen zo “vloeiend” aanvoelt, helpt het om terug te kijken naar de afgelopen honderd jaar.

Toen de wereld amper 50 landen had

In 1914, aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog, identificeren historici wereldwijd slechts zo’n 53 onafhankelijke staten. Grote rijken – het Britse, Franse, Ottomaanse en Russische – beheersten enorme gebieden in Afrika, Azië en het Midden-Oosten.

Zelfs plaatsen die we nu vanzelfsprekend als aparte landen zien, hadden toen een andere status. Australië, Canada en Nieuw-Zeeland waren bijvoorbeeld dominions van het Britse Rijk. Ze hadden verregaande interne autonomie, maar Londen behield de uiteindelijke soevereiniteit, vooral over buitenlandse politiek en defensie.

1945 en de geboorte van de VN

Eind 1945, toen de VN werd opgericht, vermeldde het handvest 51 oprichtende lidstaten. In de praktijk werden op dat moment in totaal ongeveer 72 staten algemeen erkend als onafhankelijk.

Een groot deel van Afrika, het Midden-Oosten en Azië bleef onder Europees koloniaal bestuur. Die regio’s verschenen op kaarten niet als soevereine naties, maar als “bezittingen” of “protectoraatgebieden” verbonden aan Parijs, Londen, Brussel of Lissabon.

De golf van dekolonisatie

Dat beeld verschoof drastisch na de Tweede Wereldoorlog. Het conflict had Europese machten verzwakt en antikoloniale bewegingen versterkt. Het principe van “zelfbeschikking van volkeren” kreeg juridisch en moreel meer gewicht.

Tussen de jaren 1950 en 1970 werden tientallen nieuwe staten onafhankelijk, vooral in Afrika en Azië, waardoor het wereldwijde aantal landen sterk toenam.

Van Ghana en Senegal tot Maleisië en Indonesië traden nieuw onafhankelijke regeringen één voor één toe tot de VN. Later volgde begin jaren 1990 een tweede golf met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en Joegoslavië, wat staten als Oekraïne, Estland, Kroatië en Slovenië aan de wereldteller toevoegde.

Hoeveel landen per continent?

Wanneer schoolboeken “landen per continent” opsommen, baseren ze zich meestal op de VN-lidstaten en een conventionele indeling van regio’s. Met die standaard zien de aantallen er vaak ongeveer zo uit:

Continent	Benaderd aantal landen
Afrika	54
Azië	48
Europa	44
Noord- en Midden-Amerika	Ongeveer 23
Zuid-Amerika	12
Oceanië	14

Deze cijfers verbergen overlap en discussie. Neem Turkije: geografisch op de grens van Europa en Azië. Of Rusland: het grootste land ter wereld, aanwezig in zowel Europa als Azië. Geografie past zelden in nette cijferhokjes.

Gebieden die de grenzen vervagen

Niet elke plek met een eigen regering en vlag valt volledig binnen of buiten de categorie “land”. Verschillende gebieden tonen hoe vaag die grenzen kunnen zijn.

Cookeilanden en Niue: geassocieerd, maar zeer autonoom

De Cookeilanden en Niue worden vaak als voorbeelden genoemd. Beide hebben een vrije associatie met Nieuw-Zeeland. Hun inwoners hebben de Nieuw-Zeelandse nationaliteit, en Wellington behoudt bepaalde verantwoordelijkheden, vooral inzake defensie.

Toch onderhandelen ze verdragen, hebben ze hun eigen regeringen en zijn ze volwaardige leden van meerdere gespecialiseerde VN-organisaties, zoals instanties rond gezondheid en luchtvaart.

Entiteiten zoals de Cookeilanden of Niue functioneren in sommige arena’s bijna als onafhankelijke staten, terwijl ze juridisch aan een ander land verbonden blijven.

Die dubbele status maakt ze lastig te classificeren in één eenvoudige telling. Sommige lijsten nemen ze op als landen; andere plaatsen ze onder “territoria”.

Waarnemers, de facto-staten en beperkte erkenning

Naast de twee permanente VN-waarnemers – de Heilige Stoel en de Staat Palestina – claimen meerdere gebieden staatkunde zonder brede erkenning. Ze controleren grenzen, heffen belastingen en organiseren verkiezingen, maar worden slechts door een handvol VN-leden erkend, of door niemand.

Dit roept lastige vragen op: is een land iets dat ter plekke aan bepaalde criteria voldoet, of iets dat door andere landen als zodanig wordt erkend? In het internationaal recht tellen beide elementen mee, wat een universeel antwoord ongemakkelijk maakt.

Waarom officiële tellingen zelden overeenkomen

Verschillende organisaties werken niet altijd met dezelfde lijst. Daardoor kunnen lezers met een verwarrende reeks aantallen zitten.

• Sommige atlassen nemen afhankelijke gebieden zoals Groenland of Bermuda op als “landen” om praktische, reisgerichte redenen.
• Sportorganisaties zoals FIFA, het IOC of rugbyfederaties laten gebieden toe die niet volledig soeverein zijn, zoals Puerto Rico of Hongkong.
• Statistische diensten volgen vaak de VN-lijst, maar hanteren aparte codes voor territoria, protectoraatgebieden en overzeese regio’s.

Zo kunnen een schoolatlas, een reissite en een diplomatieke protocolgids elk een ander totaal geven, telkens consistent binnen hun eigen logica.

Kernbegrippen die de telling bepalen

Enkele juridische en politieke begrippen helpen de discussie te verduidelijken voor wie er wijs uit wil raken.

Soevereine staat versus territorium

Een soevereine staat heeft volledige controle over interne aangelegenheden en buitenlandse relaties. Geen hogere autoriteit kan beslissingen binnen zijn grenzen terugdraaien.

Een territorium staat in deze context onder de soevereiniteit van een andere staat. Het kan ruime autonomie hebben, een verkozen regering en zelfs een eigen rechtsstelsel, maar de uiteindelijke beslissingsmacht ligt elders. Voorbeelden zijn sommige overzeese departementen en eilandgebieden verspreid over de oceanen.

Zelfbeschikking en afscheiding

Het recht van volkeren op zelfbeschikking lag aan de basis van veel onafhankelijkheidsbewegingen in de 20e eeuw. Maar niet elke regio die onafhankelijkheid eist, wordt een erkend land.

Of afscheiding leidt tot een nieuwe staat hangt af van politieke onderhandelingen, intern recht en hoe andere staten reageren. Erkenning kan snel komen, decennia duren, of nooit volgen.

Alledaagse gevolgen van een abstracte vraag

Het debat over hoeveel landen er bestaan klinkt misschien puur academisch. In de praktijk beïnvloedt het het dagelijkse leven meer dan je zou denken.

Tel de vlaggen bij de openingsceremonie van de Olympische Spelen, en je ziet mogelijk teams die geen VN-lidstaat zijn. Dat kan kijkers verrassen die dachten dat sport en diplomatie dezelfde kaart volgen.

Voor reizigers bepaalt de definitie van een land visaregels, paspoortstempels en consulaire bijstand. Een afhankelijk territorium kan eigen toegangsvoorwaarden hebben, ook al deelt het zijn buitenlandse politiek met een ander land. Dat kan leiden tot vreemde situaties waarin iemand “een land” bezoekt dat technisch gezien geen land is.

Ook bedrijven en hulporganisaties moeten een referentielijst kiezen. Een ontwikkelingsprogramma gericht op “alle landen in Afrika” moet beslissen of het kleine gebieden meeneemt die vanuit Europa worden bestuurd maar op het Afrikaanse continent liggen. Zulke keuzes beïnvloeden waar geld, opleidingen en infrastructuurprojecten terechtkomen.

Landen zien als een bewegend beeld

Vooruitkijkend is het aantal landen op aarde niet voor altijd vast. Politieke spanningen, onderhandelingen over autonomie en demografische verschuivingen zetten allemaal druk richting verandering.

De scenario’s lopen uiteen. Sommige regio’s krijgen meer autonomie zonder volledige onafhankelijkheid. Andere gaan helemaal voor staatsvorming. Aan de andere kant kan hechtere regionale integratie ertoe leiden dat staten soevereiniteit zó diep delen dat het traditionele idee van een “land” minder centraal aanvoelt.

Voor lezers is een nuttige gewoonte om drie ideeën uit elkaar te houden: de juridische lijst die de VN hanteert, de praktische lijsten in sport of reizen, en de complexere realiteit van gebieden waarvan de status betwist is of evolueert. Afhankelijk van welke bril je opzet, zal het antwoord op “hoeveel landen zijn er in de wereld?” niet helemaal hetzelfde zijn.