Mondgezondheid heeft direct invloed op de levensverwachting.

Teeth worden meestal gezien als een cosmetisch probleem.

Voor oudere volwassenen kunnen ze in stilte mee bepalen hoe lang ze leven.

Nieuw onderzoek, vooral uit Japan, suggereert dat de toestand van onze mond op latere leeftijd veel meer doet dan alleen onze glimlach beïnvloeden. Ze kan voorspellen hoe lang we zelfstandig blijven, uit ziekenhuisbedden wegblijven en uiteindelijk hoeveel jaren ons nog resten.

Mondgezondheid en levensverwachting: een sterke en vaak vergeten link

Al decennia weten artsen dat chronische tandvleesaandoeningen en tandverlies samenhangen met hartproblemen en diabetes. Wat minder duidelijk was, is of de toestand van iemands tanden de resterende levensduur net zo nauwkeurig kan helpen voorspellen als bloeddruk of gewicht.

Grootschalige studies in Japan geven nu scherpere cijfers op die vraag. Onderzoekers volgden er honderdduizenden mensen gedurende meerdere jaren en registreerden niet alleen hoeveel tanden iemand had, maar ook of elke tand afzonderlijk gezond, gevuld, aangetast (cariës) of afwezig was.

Bij volwassenen boven de 75 geldt: hoe meer gezonde of professioneel herstelde tanden iemand heeft, hoe lager het risico om te sterven door eender welke oorzaak.

In één analyse van 190.282 volwassenen van 75 jaar en ouder, geleid door een team van de Universiteit van Osaka, werd elke tand in vier categorieën ingedeeld: gezond, gevuld, aangetast of afwezig. Toen onderzoekers deze gebitsgegevens vergeleken met overlevingsdata, kwam er een duidelijk patroon naar voren. Mensen met meer gezonde of correct gevulde tanden hadden een kleinere kans om te overlijden tijdens de opvolgperiode. Wie vooral aangetaste of ontbrekende tanden had, had een hogere sterfte.

Waarom tanden zoveel vertellen over het lichaam

Dit gaat niet alleen over uiterlijk of comfort. De mond is een toegangspoort tot de rest van het lichaam, en problemen daar kunnen een kettingreactie op gang brengen.

Chronische ontsteking reikt veel verder dan het tandvlees

Diepe tandvleeszakken en onbehandelde gaatjes herbergen bacteriën. Die bacteriën en de ontstekingsstoffen die ze uitlokken, blijven niet ter plaatse. Ze komen in de bloedbaan terecht en kunnen bloedvaten irriteren, het hart belasten en de nieren en de hersenen onder druk zetten.

Chronische, laaggradige ontsteking wordt gelinkt aan een lange lijst van ouderdomsaandoeningen: aderverkalking, beroertes, sommige vormen van dementie en zelfs kwetsbaarheid. Slechte mondgezondheid voedt die onderliggende ontstekingsruis.

Een verwaarloosde mond werkt als een constante, laaggradige infectie en verhoogt ontstekingssignalen die het lichaam richting vroegere ziekte duwen.

Als kauwen faalt, volgt voeding

Er is ook een veel directere, mechanische route van tandverlies naar vroegere sterfte: de eenvoudige moeite om te eten. Ontbrekende of pijnlijke tanden maken het kauwen op stevige voeding zwaar of onmogelijk. Mensen passen stilletjes hun eetpatroon aan.

• Knapperige groenten worden ingeruild voor zachtere, minder vezelrijke opties.
• Vlees en noten verdwijnen soms helemaal.
• Sterk bewerkte, makkelijk te kauwen producten gaan het bord domineren.

Die verschuiving vermindert de inname van eiwitten, vitamines en mineralen, net op de leeftijd waarop het lichaam ze nodig heeft om spieren en afweer op peil te houden. Na verloop van tijd kan slecht kauwen uitmonden in gewichtsverlies, zwakte, meer valpartijen, langere ziekenhuisopnames en uiteindelijk een korter leven.

Kwaliteit van tanden wint van simpelweg het aantal

Niet alle overblijvende tanden zijn gelijk. Een mond met 20 tanden waarvan de helft aangetast is, verschilt sterk van een mond met 14 tanden die allemaal stabiel en functioneel zijn. Onderzoekers testten dit door verschillende manieren om de mondstatus bij oudere volwassenen te meten met elkaar te vergelijken.

Een studie in het tijdschrift BMC Oral Health keek naar drie modellen om sterfterisico te schatten:

Model	Wat het telt	Hoe goed het sterfte voorspelt
Model 1	Alleen gezonde tanden	Matige voorspellende kracht
Model 2	Gezonde + gevulde tanden (functionele tanden)	Sterkste voorspellende kracht
Model 3	Gezonde + gevulde + aangetaste tanden	Minder precies dan model 2

Het model dat focuste op tanden die goed functioneren-of ze nu natuurlijk zijn of hersteld-voorspelde sterfterisico het nauwkeurigst. Zodra aangetaste tanden mee in de telling kwamen, werd de voorspelling minder scherp, wat suggereert dat functie en kwaliteit zwaarder wegen dan louter aantallen.

Onderzoekers zagen een duidelijke dosis-responscurve: naarmate het aantal functionele tanden stijgt, neemt de levensverwachting doorgaans mee toe.

Dit patroon gold voor mannen en vrouwen en voor mensen met verschillende gewichten, rookgewoonten en medische behandelingen. Mondgezondheid viel op als een eigen, onafhankelijk signaal.

Orale kwetsbaarheid: wanneer de mond algemene achteruitgang aangeeft

In de geriatrie wint een nieuw concept terrein: “orale kwetsbaarheid”. Dat bekijkt de mond als een systeem, niet enkel als een rij tanden. Japanse onderzoekers volgden meer dan 11.000 mensen ouder dan 65 gedurende zes jaar. Ze hielden een cluster van symptomen bij:

• Ontbrekende tanden of slecht passende kunstgebitten
• Moeite met kauwen of slikken
• Droge mond
• Spraakproblemen gelinkt aan tong of kaak

Deelnemers met minstens drie van deze tekenen werden als oraal kwetsbaar beschouwd. Die groep verloor vaker zelfstandigheid in het dagelijks leven en had een grotere kans om eerder te overlijden dan leeftijdsgenoten zonder zulke problemen.

Op 65-jarige leeftijd hadden mannen zonder orale kwetsbaarheid ongeveer 23,4 jaren gezonde levensverwachting. Met kwetsbaarheid zakte dat naar 22 jaar. Bij vrouwen was het verschil ook meer dan een volledig jaar gezonde levensduur. Dat klinkt op papier bescheiden, maar het staat voor vele extra maanden buiten wandelen, koken, sociale contacten onderhouden en leven zonder ernstige beperking.

Tandartsbezoeken als een vorm van levensverzekering

Eén element duikt in deze studies telkens weer op: regelmatige tandzorg. In de Japanse cohorten leefden oudere volwassenen die minstens één keer in de vorige zes maanden een tandarts hadden bezocht doorgaans langer en gezonder dan wie bezoeken oversloeg.

Routinecontroles bij de tandarts op latere leeftijd lijken de achteruitgang van kauwen en slikken uit te stellen, met voordelen voor voeding, mobiliteit en zelfstandigheid.

Die afspraken gaan niet alleen over tandsteen verwijderen. Tandartsen kunnen beginnende tandvleesaandoeningen opsporen, kleine gaatjes herstellen vóór ze infecties veroorzaken, kunstgebitten aanpassen en tekenen van droge mond of mondkanker herkennen. Voor sommige oudere volwassenen is de tandartsstoel een van de weinige medische contacten die ze nog onderhouden.

Toegang tot die zorg weerspiegelt ook bredere sociale realiteiten. Herstelde tanden wijzen er vaak op dat iemand zowel het geld als de praktische steun heeft om een praktijk te bereiken. Onbehandelde cariës kan daarentegen wijzen op financiële moeilijkheden, sociale isolatie of andere drempels die het leven eveneens verkorten.

Praktische stappen die echt gezonde jaren verlengen

De data kunnen abstract klinken, maar de dagelijkse acties erachter zijn eenvoudig. Voor mensen van middelbare leeftijd en ouder kunnen zelfs kleine veranderingen de kansen in hun voordeel doen kantelen.

Dagelijkse gewoonten die zowel de mond als de levensduur beschermen

• Poets twee keer per dag met fluoridetandpasta en let extra op de tandvleesrand.
• Gebruik ragers of flos minstens enkele keren per week om tandplak tussen de tanden weg te halen.
• Beperk zoete snacks en suikerhoudende dranken om de brandstof voor gaatjes veroorzakende bacteriën te verminderen.
• Blijf goed gehydrateerd en bespreek het met een arts als medicatie een droge mond veroorzaakt.
• Rook niet; tabak is een belangrijke oorzaak van tandvleesaandoeningen en mondkanker.
• Plan regelmatige tandartscontroles, ook als er nog niets pijn doet.

Voor wie al meerdere tanden mist, kunnen goed passende kunstgebitten of implantaten de kauwkracht herstellen en de voeding verbeteren. Dat ondersteunt op zijn beurt spiermassa en afweer. Orofaciale oefeningen-eenvoudige tongbewegingen of kauwoefeningen aangeraden door logopedisten-kunnen helpen om slikken en spraak te onderhouden.

Wat termen als “ontsteking” en “kwetsbaarheid” hier echt betekenen

Het onderzoek naar mondgezondheid en levensverwachting steunt sterk op twee ideeën: systemische ontsteking en kwetsbaarheid. Beide kunnen vaag aanvoelen, dus het helpt om ze in alledaagse beelden te plaatsen.

Systemische ontsteking is als een klein vuur dat in het lichaam nooit helemaal dooft. In plaats van kort op te laaien na een letsel en daarna te verdwijnen, blijft het immuunsysteem licht geactiveerd. Tandvleesaandoeningen zijn één van de vonken die dit vuur smeulend houden. Over jaren beschadigt die constante hitte bloedvaten, gewrichten en organen.

Kwetsbaarheid beschrijft een toestand waarin veerkracht verdwijnt. Een robuuste oudere kan herstellen van een kleine infectie of een val. Een kwetsbaar persoon kan door hetzelfde incident in het ziekenhuis, in langdurige zorg of zelfs in overlijden terechtkomen. Orale kwetsbaarheid past in dat beeld: zodra kauwen, slikken en spreken verzwakken, krimpt het sociale leven, verslechtert de voeding en verloopt herstel na ziekte trager.

Scenario’s die tonen hoe tanden het laatste decennium kunnen vormen

Stel je twee 78-jarigen voor. De eerste heeft 22 goed onderhouden tanden en gaat jaarlijks naar de tandarts. Ze eet zonder nadenken salades, appels, noten en gegrilde vis. Ze praat vlot met vrienden in een lokale club. Haar mondgezondheid helpt haar om haar gewicht stabiel te houden en haar spieren sterk.

De tweede is de meeste kiezen kwijt en worstelt met een los kunstgebit. Vlees of rauwe groenten kauwen is ongemakkelijk, dus hij leunt op zacht brood, puree en pudding. Hij vermijdt sociale maaltijden omdat hij bang is dat zijn kunstgebit verschuift. Zijn eiwitinname daalt ongemerkt, hij verliest spiermassa en wandelen naar de winkel wordt vermoeiend. Na een lichte longontsteking komt hij nooit helemaal terug op krachten. Statistisch gezien is zijn kans op vroeger overlijden groter-en kunnen zijn resterende jaren sterker beperkt worden door een handicap.

Dat contrast illustreert waarom geriatrische onderzoekers nu stellen dat tandzorg naast bloeddrukcontroles en vaccinaties hoort in volksgezondheidsstrategieën voor vergrijzende populaties. Een mond die goed functioneert is geen luxe extraatje in de zorg. Ze is een cruciaal onderdeel van langer leven én langer goed leven.