Saoedi-Arabië verlaagt ambities voor 100 mijl lange woestijnstad na zorgen over miljardenuitgaven.

In het noordwestelijke woestijngebied van Saudi-Arabië wordt een gedurfde droom van een glazen stad van 160 kilometer stilletjes herschreven.

Het megaproject Neom, ooit aangekondigd als een revolutionaire koolstofvrije metropool onder de naam The Line, krijgt nu te maken met forse ingrepen na zorgen over exploderende kosten, vertragingen en onder druk staande staatsfinanciën. Ambtenaren sturen aan op een slanker, realistischer plan nu de uitgaven al in de tientallen miljarden dollars lopen, ruim vóór de oorspronkelijke deadline van 2030.

Van woestijnutopie naar budgetrealiteit

Neom werd in 2017 gelanceerd als het vlaggenschip van kroonprins Mohammed bin Salmans Vision 2030-strategie, bedoeld om Saudi-Arabië minder afhankelijk te maken van olie en meer te richten op hightechindustrie, toerisme en vastgoed.

In het hart van Neom stond The Line: twee parallelle wolkenkrabbers, elk 500 meter hoog, die zich over ongeveer 200 km door de woestijn uitstrekken richting de Rode Zee. Volgens de ontwerpers zou de stad geen wegen, geen auto’s en geen uitstoot hebben, met plaats voor tot 9 miljoen inwoners in een smalle, futuristische corridor die volledig op hernieuwbare energie draait.

The Line werd gepresenteerd als een radicale breuk met het klassieke stadsleven: een verticale stad van 160 kilometer waar alles binnen vijf minuten bereikbaar is.

Maar achter de glanzende promotievideo’s en spiegelgevels nam de druk toe. Volgens projectinsiders hebben hoge functionarissen gewaarschuwd dat de kosten uit de hand lopen, terwijl de bouw achter op schema geraakt.

‘We hebben te veel uitgegeven’: ambtenaren trappen op de rem

Tegen eind 2023 vertraagde het werk aan cruciale onderdelen van The Line, en sommige activiteiten werden stilletjes gepauzeerd terwijl Riyad zijn prioriteiten herbekijkt. Een Saudische functionaris erkende in november op een groot investeringsforum in de hoofdstad openlijk dat de overheid te ver was gegaan.

“We zijn met 160 kilometer per uur gestart. We draaien nu tekorten. We moeten herprioriteren,” zei de functionaris, wat wijst op een hardere toon rond megaprojecten.

De Financial Times meldde dat tegen november al ongeveer 50 miljard dollar in Neom was gestoken, terwijl The Line alleen ooit op ongeveer 500 miljard dollar werd geraamd. Dat wringt met een oplopend begrotingstekort en zwakkere olie-inkomsten, die nog altijd een groot deel van de Saudische staat financieren.

Mensen die de gesprekken kennen, zeggen dat de kroonprins nu een “veel kleinere” versie van The Line steunt. De exacte nieuwe schaal is nog onduidelijk; insiders geven aan dat alles op tafel ligt, van de lengte van de lineaire stad tot het bouwtempo.

De grootse visie die op een harde muur botste

Een stad zonder auto’s, gebouwd in een rechte lijn

De oorspronkelijke plannen voor The Line lazen als sciencefiction die in technische tekeningen is omgezet. Het project beloofde:

• Een 170–200 km lange strook wolkenkrabbers, aan de buitenzijde gespiegeld om op te gaan in de woestijnhorizon
  
• Constructies van 500 meter hoog, bijna zo hoog als het Empire State Building, in één doorlopende band
  
• Geen privéauto’s of wegen, met verplaatsing via hogesnelheidsvervoer en autonome voertuigen
  
• Energie uit 100% hernieuwbare bronnen, met 95% van het omliggende land gereserveerd voor natuur
  
• Een bevolking van 9 miljoen in één compacte stedelijke vorm
  

De stad werd neergezet als model voor duurzaam leven, met door AI beheerde diensten, verticale landbouw en dicht gestapelde wijken. Saudische officials presenteerden het als een antwoord op stedelijke wildgroei en dichtgeslibde steden wereldwijd.

Toen de bouwteams eenmaal de eerste werken startten, werd de pure schaal van de technische uitdaging duidelijker. Transporttunnels, nutsvoorzieningen, woningen en commerciële ruimte integreren in een ononderbroken muur van staal en glas bracht enorme technische en financiële obstakels met zich mee.

Olieprijzen, tekorten en politieke geduld

De Saudische economie blijft zeer gevoelig voor schommelingen in de olieprijs, ondanks herhaalde beloftes rond diversificatie. Lagere inkomsten dan verwacht en het opgetelde effect van jaren zware staatsinvesteringen maken Riyad voorzichtiger met waar de volgende cheque van een biljoen riyal naartoe gaat.

Analisten zeggen dat het koninkrijk met een simpel rekenprobleem zit: tientallen prestigeprojecten-van nieuwe luchthavens tot toeristische resorts-concurreren om dezelfde pot geld en dezelfde bouwcapaciteit. Neom is de ambitieuste van allemaal en daardoor een logische kandidaat voor besparingen.

De beslissing om The Line terug te schalen wijst op minder appetijt voor peperdure experimenten, en meer focus op projecten die sneller rendement kunnen opleveren.

Neoms koerswijziging: van megastad naar datahub?

Berichten suggereren dat Neoms toekomst minder zal steunen op architecturale spektakelwaarde en meer op servers en chips. Volgens The Times bekijken planners of delen van het project kunnen worden omgevormd tot een cluster van datacenters en AI-infrastructuur, in lijn met de ambitie van de kroonprins om Saudi-Arabië als zwaargewicht in artificiële intelligentie te positioneren.

Dat zou een verschuiving betekenen van futuristische stedenbouw naar digitale infrastructuur. Serverparken, cloudfaciliteiten en AI-trainingshubs vergen veel minder showarchitectuur, maar trekken globale techbedrijven aan en ondersteunen het diversificatieverhaal waar Vision 2030 op leunt.

Oorspronkelijke focus	Opkomende focus
Iconische lineaire megastad met 9 miljoen inwoners	Strategische datacenters en AI-faciliteiten
Toerisme en luxueuze woestijnlifestyle	Digitale economie en high-performance computing
Enorme bouwkosten vooraf	Modularere, schaalbare investeringen

Een bron die in Britse media werd geciteerd zei dat nog onduidelijk is of een kleinere versie van The Line naast die nieuwe techfocus doorgaat, of op termijn stilletjes in de koelkast verdwijnt.

Dure vertragingen en een moeizame eerste opening

Tot nu toe is slechts één onderdeel van Neom geopend voor gasten: Sindalah, een luxueus jachtresort in de Rode Zee. Zelfs die “soft launch” kwam zwaar vertraagd en boven budget. Oorspronkelijk gepland voor 2021, zou het zijn “grand opening” in oktober 2024 hebben gehad: drie jaar te laat en tegen ongeveer drie keer de oorspronkelijk geraamde kost.

De onthulling van het resort, met steroptredens van beroemdheden zoals Will Smith en Alicia Keys, maakte op de belangrijkste plaats weinig indruk. Bronnen zeggen dat de kroonprins ontevreden was over zowel de kosten als de uitvoering en nadien Neoms CEO, Nadhmi al-Nasr, ontsloeg.

Het ontslag van Neoms CEO na de Sindalah-lancering stuurde een scherp signaal: volgende fases moeten slanker, sneller en minder opzichtig.

Die sfeerwijziging voedt de bredere herbeoordeling van The Line en Neom als geheel, terwijl ambtenaren ambities proberen terug te schroeven maar tegelijk kernactiva willen redden die investeerders en toeristen kunnen aantrekken.

Waarom megaprojecten zo vaak krimpen

Neoms hertekening volgt een patroon dat ook te zien is bij andere spraakmakende ontwikkelingen, van Dubai tot China. Grootschalige, door de overheid geleide stadsprojecten starten vaak als omvattende visies en worden daarna teruggebracht tot beheersbare fases.

Enkele terugkerende drukfactoren:

• Budgetoverschrijdingen zodra de eerste contracten de echte prijs van materialen en arbeid blootleggen
  
• Vertragingen door planningscomplexiteit en knelpunten in toeleveringsketens
  
• Veranderende politieke prioriteiten wanneer nieuwe budgetnoden opduiken
  
• Voorzichtigere private investeerders die duidelijker rendement eisen
  

In Neoms geval maken de combinatie van een trage wereldeconomie, volatiele oliemarkten en stijgende bouwkosten de oorspronkelijke versie van The Line veel moeilijker verdedigbaar, zelfs voor een machtige kroonprins.

Kernbegrippen en wat ze echt betekenen

Rond Neom en The Line duiken twee termen steeds opnieuw op, die vaak meer verhullen dan verklaren.

Vision 2030: het langetermijnplan van Saudi-Arabië om op meer dan olie te kunnen draaien. Het omvat hervormingen in toerisme, entertainment, investeringsregels en de participatie van vrouwen op de arbeidsmarkt, naast enorme infrastructuurschema’s. Als officials zeggen dat een project “deel is van Vision 2030”, bedoelen ze vaak dat het banen en inkomsten naar nieuwe sectoren moet verschuiven.

100% hernieuwbare energie: bij The Line ging het om een intentie, niet om een bestaand systeem. Een stad bouwen die volledig op hernieuwbaar draait vraagt een enorme voorafgaande investering in zonne-energie, wind en opslag, plus nettechnologie om vraag en aanbod te balanceren. Het terugschalen van het project vermindert die vereisten, maar maakt de duurzaamheidsclaims ook minder spectaculair.

Hoe een afgeslankte Line eruit zou kunnen zien

Als het project in verkleinde vorm overeind blijft, denken analisten dat een bescheidener versie zich kan richten op één ankerdistrict in plaats van de volledige 200 km. Dat kan betekenen:

• Eerst een korter stedelijk segment, dicht bij bestaande infrastructuur en de kust van de Rode Zee
  
• Minder inwoners, met meer nadruk op gemengde zakelijke districten en high-end wonen
  
• Stapsgewijze uitbreiding gekoppeld aan echte vraag, in plaats van een vaste doelstelling van 9 miljoen inwoners
  

Zo’n herontwerp zou Saudische autoriteiten toelaten continuïteit met de oorspronkelijke visie te claimen, terwijl risico’s dalen en private investeerders tijd krijgen om te beoordelen of mensen daadwerkelijk willen wonen en werken in een woestijn-megastructuur.

Voor Saudische burgers en buitenlandse werknemers roept de herkalibratie van Neom concrete vragen op. Gaat toekomstige besteding naar meer conventionele steden en diensten, zoals woningen, openbaar vervoer en digitale infrastructuur in bestaande stedelijke gebieden? Of blijft Neom, zelfs in afgeslankte vorm, het grootste deel van aandacht en middelen opslorpen?

De antwoorden zullen niet alleen de skyline van de noordwestelijke woestijn bepalen, maar ook of Saudi-Arabië’s economische transformatie steunt op één pronkstukstad of op een bredere, tragere verschuiving doorheen het land.